Column: Psychische zorgnood vraagt betere aanpak

Een recent artikel in De Tijd legde een ongemakkelijke waarheid bloot: Belgen in de minst bevoorrechte wijken sterven aanzienlijk vroeger dan wie in de rijkste buurten woont. Dat verschil is geen natuurwet. Volgens Sciensano kan het deels verklaard worden door preventieve maatregelen zoals bijvoorbeeld antirookcampagnes, die vooral bij hoogopgeleiden effect hebben gehad. Wie meer middelen, kennis en toegang heeft, leeft langer. Wie dat niet heeft, betaalt de prijs met zijn gezondheid. Wie ook vroeger overlijdt, zijn mensen met een ernstige psychiatrische aandoening.  Zij overlijden gemiddeld 10-20 jaar eerder dan mensen zonder een dergelijke kwetsbaarheid. 

Die ongelijkheden vertalen zich logischerwijze ook in een stijgende psychische zorgnood. De vicieuze cirkel tussen armoede en mentale en lichamelijke gezondheid, en de drempels die er zijn om hulp te zoeken, dragen hieraan bij. De komende jaren zal het aantal patiënten met een psychische hulpvraag ongetwijfeld blijven toenemen. Dat vraagt niet zozeer meer van dezelfde soort capaciteit, maar vooral een andere manier van organiseren. De geestelijke gezondheidszorg zoals we die vandaag kennen, kraakt in haar voegen. 

Eerste stap

Op campus Sint-Jan in Genk wordt in 2026 een belangrijke eerste stap gezet in de integratie van het mobiel crisisteam op de dienst Spoedgevallen. Nog betere zorg zal mogelijk worden wanneer de crisisinterventie-eenheid volledig operationeel wordt naast de dienst Spoedgevallen en mensen met een psychische hulpvraag sneller in de juiste setting terechtkunnen. Niet elke psychiatrische crisis hoort thuis tussen ziekenhuisbedden en monitoren. 

Want laat ons eerlijk zijn: het is onhoudbaar om al deze patiënten in een ziekenhuisomgeving op te nemen. Dat lukt vandaag al niet meer, en morgen zeker niet. Klachten zijn bovendien zelden puur psychisch of puur somatisch; ze lopen door elkaar. Wie met angst, depressie of existentiële wanhoop op spoed belandt, heeft vaak vooral nood aan nabijheid, structuur en begeleiding, niet noodzakelijk aan opname. 

Community psychiatry

De enige realistische weg vooruit is meer psychologische ondersteuning in de gemeenschap zelf. Een vorm van community psychiatry, dicht bij mensen, laagdrempelig en preventief. Dat vraagt echter onder andere een fundamentele verschuiving in financiering. Vandaag investeert de federale overheid vooral in ziekenhuisbedden, terwijl net daar de grootste druk zit en de minste ruimte voor echte preventie. De federale overheid financiert elk gevuld psychiatrisch bed, maar de relatief ondergefinancierde Vlaamse ambulante geestelijke gezondheidszorg (GGZ) en welzijnsalternatieven bepalen mee de instroom aan de voordeur en uitstroom aan de achterdeur van de PAAZ-afdelingen (Psychiatrische Afdeling Algemeen Ziekenhuis) en psychiatrische ziekenhuizen. 

De organisatie van onze geestelijke gezondheidszorg heeft zich dus niet aangepast aan de inhoudelijke en maatschappelijke evoluties die we gekend hebben. 

We bouwden ooit funderingen op één plek, de muren op een andere, en het dak lieten we afhangen van het weer. Wanneer het regende, keken we verbaasd naar het lek. Vooral bij huizen waar het vaak stormt, werkt dat slecht. De sleutel ligt elders dan de deur, de brandblusser in een ander gebouw. Iedereen doet zijn deel, maar niemand ziet het plan. Bij noodweer komt alles in beweging: sirenes, interventie, kordaat handelen. Wat eraan voorafging viel onder een ander reglement; wat erop volgt, onder een andere verantwoordelijkheid. We zijn goed in blussen, minder in voorkomen, en zelden in herstellen. 

Een stevig huis vraagt één bouwheer. Zeker voor wie er elke dag in moet wonen. 

Preventie
 
Inzetten op preventie, en in dit geval op toegankelijke psychologische zorg, levert maatschappelijk én economisch zoveel meer op dan achteraf repareren wat al ontspoord is. Dat zou geen ideologisch of communautair debat mogen zijn, maar een kwestie van gezond verstand. 

Dr. Pieter Jan Van Asbroeck 
Medisch diensthoofd Spoedgevallen & MUG 
Medisch coördinator Zorgcentrum na Seksueel Geweld Limburg 
Urgentiearts 

Dr. Jef De Bie 
Medisch diensthoofd Psychiatrie ZOL 
Hoofdarts Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Rekem